Hun Kağan İkametgâhları
Han hanedanı kayıtlarında atıf yapılan ve arkeolojik olarak tespit edilmiş 4 Hun ikametgâhı:
bir kağan başkenti (Kharganyn Dörvölzhin, Orhun), bir kuzey ikametgâhı
(Abakan Sarayı, Yenisey), bir asil sarayı (Bayan Under, Selenga) ve
bir tören kompleksi (Talyn Gurvan Kherem). Han kayıtları 6 Çince + 2 Hun terimi kullanır
(區落, 營, 庭, 城, 都, 祠 + 穹廬, 龍, 甌脫); her terim farklı bir form veya işlev belirtir.
Modül 20 · Filoloji + Arkeoloji
Kaynak: Esin & O'Sullivan 2025 (JESHO 68)
DOI: 10.1163/15685209-12341640
Coğrafi Dağılım
Dört sit, Hun konfederasyonunun jeopolitik genişlemesini ve mevsimsel hareket örüntüsünü yansıtır.
Kharganyn Dörvölzhin (yeşilimsi mavi) Modu sonrası dönemden Han fethine (MÖ 120 – MS 91)
uzanan ana başkenttir. Abakan (mavi) Zhizhi Chanyu'nun (MÖ 56–36) kuzey ikametgâhı,
Han ile bozulan ilişkilerden sonra 49 BC'de kurulan ikinci başkenttir. Bayan Under
(altın) Aşağı Selenga'da bir asil sarayı, muhtemelen Dingling Wang'ın ikametgâhıdır.
Talyn Gurvan Kherem (mor) Kharganyn Dörvölzhin yakınında bir tören uydusudur.
Kağan ikametgâhı (ana başkent)
Kağan ikametgâhı (kuzey)
Asil ikametgâhı
Tören kompleksi
Dört Sit
Her sit için arkeolojik veriler, Han kayıtlarında karşılığı, bulunmuş yazıt damgaları ve birincil
yayın referansları. Koordinatlar yaklaşıktır; tam değerler birincil yayınlardan (Iderkhangai 2020/2023,
Kyzlasov 2001, Bessonova 2020, Ochir 2020) doğrulanmalıdır.
SİT 01
Kharganyn Dörvölzhin
Orhun Vadisi · Hun ana başkenti · MÖ ~120 – MS 91
Kağan İkametgâhı
Han Shu · Hou Han Shu
Konum & Coğrafya
Modern: Arkhangai aimag, Ölziit sumu, Moğolistan
Nehir: Orhun (yukarı havza)
Koordinat (yaklaşık): 47.4° K, 102.5° D
Han kayıtları (Shiji, Han Shu): "Çanyu ting Dai ve Yunzhong garnizonlarının kuzeyinde".
MÖ 121–120'de Yizhixie Çanyu'nun bozkır kuzeyine taşınmasıyla yeni başkent (Han kayıtlarında ilk adıyla Zhao Xin cheng).
Arkeolojik Yapı
Iç sur: 250×210 m dörtgen, kapılı
Dış sur: ~550×550 m perimetre
Yapılar:
- İki güney-cepheli ana saray
- Büyük havuz (merkezi)
- Han-stili kiremit çatı
- İç ve dış sur arasında otağ alanı
Kazı: Iderkhangai et al. 2020, 2022; Iderkhangai 2021, 2023
Kiremit Damgası — Birincil Bulgu
天子單于千萬歲與天毋極
"Göğün-Oğlu Çanyu'ya — bin yıl, on bin yıl, gök ile sınırsız"
İkinci tip (iç sur güney kapısı): 主壽臣忠
"Hükümdara — uzun ömür, vassallara — sadakat" (Huhanye dönemi sonrası).
Han Kayıtlarındaki Adlar
Aynı sit Han kaynaklarında çoklu terimle anılır:
- 單于庭 Çanyu ting — "Çanyu sarayı"
- 龍城 Longcheng — Hun dilinden alıntı (
*roŋ < *orun) + Çince cheng
- 龍庭 Longting — yıllık toplantı yeri
- 趙信城 Zhao Xin cheng — kuruluş döneminde, Han'dan kaçan Zhao Xin'e atfen
Birincil Yayınlar: Iderkhangai et al. 2020 · Iderkhangai 2021, 2023 ·
Esin & O'Sullivan 2025: 128–131 ·
Çapraz-ref:
→ Longcheng debate'i
SİT 02
Abakan Sarayı
Yenisey Havzası · Zhizhi Çanyu kuzey ikametgâhı · MÖ 48–36
Kuzey Başkent
Han Shu ch. 70
Konum & Coğrafya
Modern: Hakasya Cumhuriyeti, Abakan, Rusya
Nehir: Abakan (Yenisey üst havzası)
Koordinat (yaklaşık): 53.7° K, 91.4° D
Yaklaşık 49 BC'de Zhizhi Çanyu, Huhanye ile rekabet sonrasında bozkır kuzeyine çekilerek
Jiankun Krallığı bölgesinde (modern Hakasya) yeni başkent kurdu (Han Shu 70: 3008; 94b: 3800).
Arkeolojik Yapı
Plan: 5×4 oda dikdörtgen
Stil: Han mimari etkili
Özellikler:
- Tören salonu (C2)
- Yeraltı ısıtma sistemi (kang öncesi)
- Han-stili kiremit çatı (天子 damgalı)
- Hizmetkâr/muhafız odaları (A1, B1, D1, E1)
Kazı: Evtyukhova 1947 (öncül); Kyzlasov 2001 (sentez)
Atıf Tarihi
Sarayın atıf tarihi üç farklı hipotezden geçti:
- 1946 — Li Ling (Han generali, Hunlara sığınan) — Evtyukhova
- 1956 — Xubu Dang (Hun asili) — Zhou Liankuan
- 2011 — Lu Fang (sahte-imparator) — Kovalev
- 2022 — Zhizhi Çanyu kuzey ikametgâhı (MÖ 48–43) — Esin 2022a, kesin atıf
Esin 2022a "天子" damgalı kiremitleri Hun başkenti Kharganyn Dörvölzhin'le
tipolojik olarak eşleştirerek kesin atfı yaptı.
Birincil Yayınlar: Evtyukhova 1947 · Kyzlasov 2001 · Esin 2022a ·
Esin & O'Sullivan 2025: 138 ·
Han kaydı: Han Shu 70: 3008–3009 (du 都 = "başkent" terimi)
SİT 03
Bayan Under
Aşağı Selenga · Asil ikametgâhı · MÖ 100 – MS 100 (genel)
Asil Sarayı
Olası Dingling Wang
Konum & Coğrafya
Modern: Aşağı Selenga Havzası, Buryatya, Rusya
Nehir: Selenga (alt havza)
Koordinat (yaklaşık): 51.6° K, 107.2° D
Tsaraam vadisi elit Hun mezarıyla aynı bölgede; mezar Dingling Wang'a (丁靈王)
atfedilebilir (Esin 2022a: 34–35). Bayan Under bu kralın ikametgâhı olabilir.
Arkeolojik Yapı
Iç sur: 55×55 m kare toprak yapı
Dış sur: 119×119 m kare
Ek savunma:
- Ahşap palisad sur
- Hendek
- Kapılar (kuzey-güney aksı)
- Saray yapısı (iç sur içinde)
Yöntem: Bessonova et al. 2020 georadyar tespitle
doğrulanmış yapı planı.
Han Kaydı: Wang Ting
Shiji 110 ve Han Shu 94a, Hun aristokrasisinin en yüksek kademelerinin de "ting" (sarayı)
olduğunu kaydeder: 王庭 (wang ting, "kral sarayı") ve
右谷蠡庭 (You luli ting, "Sağ Luli Kralı sarayı").
Bayan Under bu sınıftan bir asil ikametgâhıdır.
Birincil Yayınlar: Danilov & Zhavoronkova 1995 · Danilov 2004: 37–38 ·
Bessonova et al. 2020 (georadyar) · Esin & O'Sullivan 2025: 130–131 ·
Mezar bağlamı: Miniaev & Sakharovskaia 2007 (Tsaraam vadisi)
SİT 04
Talyn Gurvan Kherem
Orhun Vadisi · Tören kompleksi · MÖ ~50 – MS ~50
Tören Kompleksi
Hou Han Shu (longci)
Konum & Coğrafya
Modern: Arkhangai aimag, Moğolistan (Kharganyn Dörvölzhin yakını)
Koordinat (yaklaşık): 47.4° K, 102.6° D
Atıf: Kharganyn Dörvölzhin'in tören uydusu
Üç dörtgen kompleksten oluşur ("gurvan kherem" = "üç sur"). Son dönem Hun tapınak
mimarisinin Han etkili evrimini gösterir.
İşlev: ci (祠)
Hou Han Shu (ch. 89) sadece Doğu Han döneminde Hun başkentinin
"龍祠" (longci, "long tapınağı") olarak da adlandırıldığını
kaydeder.
Üç tip yıllık tören (longci):
- 1. ay (Ocak/Şubat) — Çanyu ting'de
- 5. ay (Haziran) — Longcheng'de büyük tören
- 9. ay — sonbahar töreni (atların yağlandığı dönem)
Talyn Gurvan Kherem, bu tören organizasyonunun mimari karşılığı
olarak işlev görmüş olabilir.
Birincil Yayınlar: Ochir et al. 2020 · Esin & O'Sullivan 2025: 148 ·
Han kaydı: Hou Han Shu 89: 2944, 2952, 2967 (longci 龍祠 kullanımları)
Han Kayıtlarındaki Terminoloji
Esin & O'Sullivan 2025, Hun ikametgâhları için kullanılan 6 Çince + 2 Hun terimini
form ve işlev eksenlerinde sınıflandırır. Aynı sit aynı dönemde birden çok terimle çağrılabilir
(Kharganyn Dörvölzhin = Çanyu ting + Longcheng + Longting). Bu çoklu adlandırma, Han yazarlarının
Hun başkentini farklı yönlerden (form, fonksiyon, ad) tanımlama tercihini yansıtır.
| Terim |
Pinyin |
Sınıf |
Anlam & Kullanım |
Örnek Sit |
| 區落 |
quluo |
A · FormGeleneksel |
"Yerleşim, kamp" — geleneksel Hun göçebe yerleşimi (söğüt iskeletli, keçe örtülü çadırlar).
Hun dilinde qionglu (穹廬) olarak transkribe edilir. Modu Çanyu (MÖ 209–174) dönemi. |
Erken dönem |
| 營 |
ying |
A · FormAskeri |
"Kamp" — askeri amaçlı, daire şeklinde dizilmiş arabalarla korunan mobil kamp.
Hem Hun Çanyu'sunun hem Han generallerinin (Li Ling 99 BC) kullandığı format. |
Erken Hun |
| 庭 |
ting |
C · İşlevSaray-iç |
"Saray-iç meydanı, mahkeme" — Çince Han ting (漢庭, "Han mahkemesi")
ile aynı kavram. Sadece kağan değil, en üst aristokrasi de (wang ting 王庭) sahip olur. |
Kharganyn Dörvölzhin |
| 城 |
cheng |
A · FormSur-yerleşim |
"Sur duvarlı şehir" — Hun bağlamında MÖ 2. yy ikinci yarısından itibaren.
Çoğul adda (Longcheng, Zhao Xin cheng, Zhizhi cheng).
Han'dan kaçan Zhao Xin (123 BC) ve Wei Lü (84–81 BC) inşaatlarda rol aldı. |
Kharganyn Dörvölzhin |
| 都 |
du |
C · İşlevBaşkent |
"Başkent, hükümdar şehri" — Han Şu'da Hun iç savaşı (MÖ 1. yy ortası) bağlamında
rakip Çanyu'ların (Huhanye ↔ Zhizhi) başkentleri için. Atalar tapınağı
bulunduran şehir. |
Abakan (Zhizhi) |
| 祠 |
ci |
C · İşlevTören |
"Kurban, tapınak" — Hou Han Shu'da Doğu Han dönemi. Longci olarak
Kharganyn Dörvölzhin yakını Talyn Gurvan Kherem gibi tapınak komplekslerine işaret eder.
Yıllık üç törenin yapıldığı yer (longci). |
Talyn Gurvan Kherem |
| 穹廬 |
qionglu |
B · FormHun dili |
"Tonozlu çadır" — Hun dilinden Çince transkripsiyon. Modern yurt'un öncülü,
söğüt iskeletli ve katlanır kafesi olmayan keçe çadır. Doğu İrani ödünç katmanından olabilir
(Bailey 1985: 29). Hun resimli vazolarında (Tsaraam) görüntülenir. |
Tüm dönemler |
| 龍 / 蘢 |
long |
C · İşlevHun dili |
"Hükümdar makamı, taht" — Han fonetik *roŋ <
Proto-Türkçe *orun (Dybo 2007: 84, 114).
❌ Cui Hao (5. yy) yorumu "ejderha şehri" anakronik projeksiyondur.
Shiji 蘢 (su yosunu radikali) vs Han Shu 龍 (ejderha) farklı yazımı yabancı sözcük transkripsiyonunu işaret eder. |
Kharganyn Dörvölzhin |
| 甌脫 |
outuo |
A · FormHun dili |
"Sınır askeri kampları" — Proto-Türkçe *кoλ-ut ("karargâhlar", tekil *кoλ;
Dybo 2007: 91, 114).
❌ "outuo = Türkçe ordu" (de Groot 1921) fonetik olarak imkânsız.
Diakronik dönüşüm: 甌脫 (MÖ 3. yy) → 偶駼 (MÖ 1. yy) → 禺犢/禺鞮 (MS 1. yy). |
Sınır boyu |
Sınıf renkleri:
A — Form (mimari/yapı),
B — Yapısal (Hun dili form),
C — İşlev (siyasi/dini fonksiyon).
Hun dili (transkripsiyon) renkle vurgulanmıştır.
Diakronik Zaman Çizelgesi
Hun başkenti terminolojisinin Han kayıtlarındaki kronolojik kullanımı. Aynı sit, farklı dönemlerde
farklı terimle anılır — bu, mimari evrime ve Han yazarlarının tercih farklılığına işaret eder.
Quluo ve ying en eski; ci en yeni terim olarak Doğu Han döneminde belirir.
MÖ 209–174 · Modu Çanyu
İlk Çanyu Quluo'su (Yin Dağları)
Modu Çanyu'nun ikametgâhı Han kayıtlarında 區落
(quluo, "geleneksel kamp") olarak geçer. Ban Gu'nun MS 89 anma metninde özellikle vurgulanır.
Yin Dağları (modern İç Moğolistan kuzeyi). Henüz sabit yapılar yok.
MÖ 174–161 · Laoshang Çanyu
Longting'in Ortaya Çıkışı
Hou Han Shu ch. 23 Laoshang Çanyu döneminin 龍庭
(longting, "long sarayı") kullanımı. Saray yapılarının ilk işareti —
MÖ 198'de gelen ilk Han prensesinin retinüsü ilk Han-stili sarayı inşa etmiş olabilir.
MÖ 134 · Wu İmparatoru Dönemi
Longcheng Han Sarayında
龍城 (Longcheng) terimi ilk olarak Han
sarayında Hun karşıtı sefer planlarında kullanılır. MÖ 129'da Wei Qing'in başarısız
seferi ana hedef olarak Longcheng'i alır.
MÖ 121–120 · Yizhixie Çanyu
Bozkır Kuzeyine Taşınma
Han baskısı arttıkça Yizhixie Çanyu, Han'dan kaçan Zhao Xin'in (123 BC)
tavsiyesiyle başkenti bozkır kuzeyine — Orhun Vadisi'ne (Kharganyn Dörvölzhin)
taşır. Yeni yer önce 趙信城 (Zhao Xin cheng) olarak anılır.
MÖ 84–81 · Wei Lü Reformu
"天子單于" Damgalı Kiremit
Han'dan kaçan Wei Lü, Hulugu Çanyu (MÖ 96–85) altında "Çin halkı"
(Qin ren 秦人) ile birlikte yeni surlu yerleşimler inşa eder. Kharganyn Dörvölzhin'in
"Göğün-Oğlu Çanyu" damgalı kiremitleri bu dönemde (Hulugu reformu) ortaya çıkmış olabilir.
MÖ 49–43 · Zhizhi Çanyu
Abakan Sarayı'nın İnşası
Hun iç savaşı sonrası Zhizhi Çanyu, Huhanye'ye karşı yenilince Jiankun
Krallığı'nda (modern Hakasya, Yenisey havzası) yeni başkent (du 都) inşa eder.
Han Shu 70 Çince mimari unsurlarını (tu cheng 土城, danei 大內) detaylı tarif eder.
MÖ 1. yy ortası
Bayan Under Asil Sarayı
Aşağı Selenga'da Dingling Wang ikametgâhı olabilecek
çift surlu saray kompleksi. Tsaraam vadisi elit Hun mezarlığıyla aynı bölgede.
MÖ 1. yy sonu – MS 1. yy
Talyn Gurvan Kherem Tapınağı
Kharganyn Dörvölzhin yakınında üç dörtgen tapınak kompleksi.
Hou Han Shu Doğu Han döneminde longci (龍祠, "long tapınağı") terimini bu tip kompleksler için kullanır.
MS 89 · Dou Xian Seferi
Kharganyn Dörvölzhin'in Yıkımı
Han generalleri Dou Xian ve Geng Bing, Kuzey Hun başkentini ele geçirip yakar.
Ban Gu'nun anma metni Ongi nehri kıyısında bir kayaya kazılır (2016'da Battulga ve
ekibinin keşfi). Kuzey Hun çöküşü; Güney Hun ise Han hâkimiyetinde Sarı Nehir
eğrisinde yeniden yerleşir.
Esin & O'Sullivan 2025 Katkısı
Bu makalenin (JESHO 68: 121–160) üç ana akademik katkısı, turk.kim eleştirel aparatına
doğrudan yansıtılmıştır:
Metodolojik Yaklaşım
Yazarlar üç eksenli bir analiz uygulamıştır:
- Senkronik: Aynı dönemde aynı sit için kullanılan farklı terimler
(Çanyu ting / Longcheng / Longting / Zhao Xin cheng = Kharganyn Dörvölzhin)
- Diakronik: Terimlerin kronolojik kullanım değişimi
(quluo → ying → ting → cheng → ci)
- Arkeolojik çapraz-doğrulama: Han kayıtlarındaki ifadeler
(örn. Wei Lü'nün tu cheng 土城 inşası) arkeolojik bulgularla (rammed-earth surlar,
Han-stili kiremitler) uyum içindedir.
Açık Kalan Sorular
Yazarların makalede açıkça işaret ettiği gelecek araştırma konuları:
- Güney Çanyu başkentleri (Sarı Nehir eğrisi, MS 50 sonrası) —
Wuyuan, Yunzhong, Xihe Meiji ikametgâhları henüz arkeolojik olarak tespit edilmedi.
- İlk Hun başkenti (Yin Dağları, Modu dönemi) — henüz
bulunamadı; muhtemelen Han genişlemesi sonrası tahrip edilmiş.
- Kharganyn Dörvölzhin'de aDNA — saray sakinlerinin Y-DNA ve
otozomal profili henüz yayınlanmadı; turk.kim CKBS bu veri çıkınca güncellenecek.
- Hun dilinin İrani ödünç katmanı — qionglu (Bailey 1985)
ötesinde ne kadar süt ürünü/aristokratik unvan terimi Doğu İrani kökenli?
Künye:
Esin, Y. & O'Sullivan, R. (2025).
"Xiongnu Rulers' Residences in the Historical Records of the Han Dynasty."
Journal of the Economic and Social History of the Orient 68: 121–160.
DOI: 10.1163/15685209-12341640.
Open Access (CC BY 4.0).